Mỗi dịp Tết đến, câu khẩu hiệu quen thuộc lại được nhắc đi nhắc lại: “Cấm biếu quà Tết cho lãnh đạo.” Nghe rất chuẩn mực, rất đạo đức, rất đúng tinh thần xây dựng hình ảnh. Nhưng phía sau những lời nói trong trẻo ấy, một thông điệp khác vẫn âm thầm vận hành: không biếu thì khó yên, không “quan tâm” thì dễ bị để ý.
Đây không phải nghịch lý, mà là một cơ chế hai tầng. Tầng trên là đạo đức trình diễn, nơi lãnh đạo xuất hiện trước báo chí với hình ảnh thanh liêm, không nhận quà, không can thiệp, không tư lợi. Tầng dưới là đạo đức thực dụng, nơi cấp dưới tự hiểu “luật bất thành văn”, tự tìm cách chúc Tết bằng phong bì, đặc sản, chuyến đi hay những sự quan tâm kín đáo. Không cần chỉ đạo, vì ai cũng hiểu cách tồn tại.
Vấn đề không nằm ở chuyện có nhận quà hay không, mà ở chỗ không ai cần sự thật. Chỉ cần cả hệ thống cùng giả vờ trong sạch. Lãnh đạo cần hình ảnh, cấp dưới cần yên thân. Quà Tết vì thế không còn là vật chất, mà là tín hiệu trung thành.
Mỗi năm, lệnh cấm lại được nhắc. Nhưng không ai kiểm chứng, không ai đặt câu hỏi, và quan trọng nhất: không ai dám hỏi. Bởi đặt câu hỏi là phá vỡ vở kịch tập thể, nơi sự im lặng trở thành đồng lõa.
Khi đạo đức chỉ còn là khẩu hiệu, còn thực tế vận hành bằng sợ hãi và quan hệ, thì “cấm biếu quà” chỉ là tấm bảng đẹp treo trước một khu chợ ngầm. Và Tết, thay vì là mùa sum họp, lại trở thành mùa… dò lòng.
Thu Phương – Thoibao.de
